Maart 2010

Groen Wonen

In deze wereld zijn het wel degelijk de architecten die er steeds als eersten in slagen om de manier waarop de mens woont, vanuit een compleet nieuwe hoek te benaderen. Zij krijgen immers telkens weer de vraag om prioriteiten te herschikken en beperkingen te omzeilen. De afgelopen jaren is de woningbouwmarkt een vruchtbaar terrein gebleken voor ideeën op het vlak van ecologisch verantwoorde architectuur. Dat blijkt niet alleen uit baanbrekende bioklimatologische oplossingen, maar ook uit de ontwikkelingen op het vlak van groepswooncomplexen, die minder grondoppervlakte en energie gebruiken dan afzonderlijke woningen. Deze ontwikkelingen leidden tot heel uiteenlopende architectuurvormen. Intussen voorspellen specialisten dat 80% van de wereldbevolking tegen het jaar 2050 in een stedelijk milieu zal wonen. Tegen die achtergrond is duurzame architectuur onlosmakelijk verbonden met de ontwikkeling van steden en manieren om er mensen op een intelligente manier te laten wonen. Hoe kan duurzame architectuur een rol spelen in de ontwikkeling van de steden? Op die vraag bestaan vele antwoorden, die een perfecte illustratie vormen van de complexiteit van de plaatsen waar die steden zich zullen ontwikkelen en de belangen die daarbij een rol spelen. In die context van dringende maatschappelijke en klimatologische uitdagingen worden de ecologische principes steeds vaker beschouwd als een mogelijke weg naar de toekomst. En dan niet als een extra aanbod van energiezuinige technieken, maar wel degelijk als een globaal concept. Het is immers een hele kunst om gebouwen te ontwikkelen die nog slechts 30, 15 of zelfs 0% fossiele energie verbruiken. In afwachting daarvan wordt een combinatie van groene energiebronnen toegepast. Toch volstaat dat niet. Wanneer we een levenskader willen bouwen dat beantwoordt aan alle eisen van de moderne maatschappijen, moeten we niet alleen rekening houden met het respect voor de natuur, maar ook met de maatschappelijke en geopolitieke uitdagingen. In dat verband bekeken we vorige maand samen met Francis Kéré Afrikaanse architectuur in haar confrontatie met de duurzame belangen op het vlak van de overleving. “Een architect kan het zich voortaan niet meer veroorloven om alleen uit zijn eigen resources te putten om zich te vernieuwen”, meent Marie-Hélène Contal, auteur van het boek Sustainable Design: Towards a New Ethic in Architecture and Town Planning*, een werk dat ze samen met Jana Revedin schreef en dat in 2009 door Editions Birkhaüser werd gepubliceerd. “In de noordelijke landen zien we dat het project opnieuw op techniek is gebaseerd. Elders merken we dat er een opening ontstaat op het vlak van de maatschappelijke relaties en de cultuur. Een deel van de kennis is ondermijnd; die kennis moet opnieuw in vraag worden gesteld. De uitdaging bestaat erin om afstand te nemen van de psychologie van de herovering.”

*Franse vertaling: Architectures durables - Une nouvelle éthique pour l'architecture et la ville / Editions Le Moniteur 2009

Marie-Hélène Contal leverde ook een bijdrage aan het collectieve werk Ecologisch wonen – Welke architectuur voor een duurzame stad? Editions Acte Sud 2009

Het Archi-Europe team

Hermann Kaufmann

De Oostenrijker Hermann Kaufmann profileert zich graag als een voorvechter van het gebruik van hout in de bouwsector, maar onderscheidt zich daarnaast ook door zijn niet-aflatende streven om architectuur en ecologie met elkaar te verzoenen.

Over enkele weken worden de namen bekendgemaakt van de genomineerden voor de Global Award for Sustainable Architecture. Op de eerste editie in 2007 ging deze internationale prijs naar Hermann Kaufmann, de specialist van het passiefhuis. Hij werd hiermee bekroond voor zijn zoektocht naar hedendaagse architectuur die zowel op het vlak van energie en ecologie als op het vlak van materialen en technologieën innovaties introduceert. In dat kader kreeg hij ook de opdracht om het eerste huis van de ‘Collection-manifeste d’architecture durable’ te ontwerpen in het departement Yvelines* in Frankrijk. Hij ontwierp hiervoor een 10 x 10 m grote ‘houten doos’ met twee verdiepingen in niet-behandeld hout op funderingspalen. De constructie doet niet alleen dienst als klein gemeentelijk verblijfs- en seminarcentrum, maar vooral als een ‘superpassiefhuis’, aangezien de architect hierbij streeft naar een verbruik dat nog vijf keer lager moet liggen dan bij een traditioneel passiefhuis.

Hermann Kaufmann werd in 1955 geboren in de Oostenrijkse deelstaat Vorarlberg. Hij bracht er zijn kinderjaren door in de zagerijen van het familiebedrijf, waar hij op het terrein de mogelijkheden van hout en de bijhorende technieken leerde kennen. Vorarlberg is een streek waar de houtindustrie altijd erg belangrijk is geweest en waar bovendien in de loop der jaren een beweging is ontstaan waarin architecten en constructeurs een unieke traditionele knowhow hebben opgebouwd in hun zoektocht naar oplossingen voor geïndustrialiseerde houten constructies. Na zijn architectuurstudies in Innsbruck en Wenen keerde Hermann Kaufmann naar zijn geboortestreek terug. Daar richtte hij in Schwarzach samen met Christian Lenz een agentschap op. De projecten die hij er uitvoert, draaien rond een echt maatschappelijk engagement: het streven om een milieuvriendelijke habitat te ontwerpen die voor iedereen toegankelijk is. Hij werkt daarbij het liefst met hout. Het wooncomplex Mühlweg dat hij in dat kader ontwierp, wordt alom geprezen om zijn energieprestaties en valt onder meer op door het gebruik van sterk geïsoleerde gevelelementen in natuurlijk lorkenhout, die worden geaccentueerd door gekleurde elementen. Het complex toont in ieder geval wel aan dat het mogelijk is om op een betaalbare manier sociale woningen van hout met meerdere verdiepingen te bouwen. Het gemeentecentrum van Ludesch legt dan weer een standaard vast voor het passiefhuis. Bij dit project stond zowel voor de volledige constructie als voor alle gebruikte materialen de duurzaamheid voorop. Uiteindelijk leidde dit tot een meerprijs van slechts 1,9%. Zijn "laboratoria" zijn afzonderlijke huizen, zoals het Mathis-huis, een houten constructie met grote glazen oppervlakken die aan drie zijden wordt uitgebreid met terrassen die door brede afdaken worden beschermd. Dankzij een degelijke warmte-isolatie, een warmtepomp met verticale boring en zonnesensoren kon het energieverbruik van dit project zo laag mogelijk worden gehouden.

Hermann Kaufmann, die als specialist houtconstructie ook doceert aan de Technische Universiteit van München, haalde intussen ook al in Frankrijk een mooi project binnen: een collectief woonproject in Lyon, dat na een wedstrijd aan hem werd toegewezen. Dit project van 77 woningen, dat hij samen met architect Hervé Vincent ontwierp, onderscheidt zich door zijn bijzonder compacte en massieve architectuurstijl. Het unieke karakter van dit project blijkt onder meer uit het warme gebruik van hout, dat rechtstreeks of onrechtstreeks doorheen een tweede glazen huid zichtbaar is. Bovendien kreeg dit project het 'Passivhaus’-label toegewezen – niet alleen een troef, maar ook een primeur voor een collectief woonproject in Frankrijk. Deze kwalificatie is te danken aan het innoverende gebruik van de houten structuur, een uitzonderlijke waterdichtheid van het omhulsel en de systematische toepassing van ramen en deuren met drievoudige beglazing. Op die manier kon het globale energieverbruik van de woningen tot 29,5 kWh/m²/jaar worden teruggebracht. In Oostenrijk en daarbuiten is het werk van Hermann Kaufmann gebaseerd op de constante zoektocht naar architectuur die rekening houdt met het duurzame beheer van de hulpbronnen, de optimalisatie van het gebruik van energie en het verbazende potentieel van hout als bouwmateriaal.

In het jaar 2058 zullen 51 realisaties samen een openluchtmuseum vormen van de woonomstandigheden tijdens de eerste helft van de 21e eeuw.

100% ecologische strategie overwint obstakels in verbazingwekkend project in het hart van Parijs

Dit zeldzame project ontstond naar aanleiding van de verkoop van een klein hoekterrein (120 m²) op wandelafstand van de Porte de Bagnolet. De Frans-Argentijnse architect Pablo Katz slaagde erin om de extra uitdagingen van de krappe ruimte optimaal te benutten door een gebouw te ontwerpen dat in vijf verschillende niveaus is ingedeeld. De architect ging daarbij heel behoedzaam te werk en gaf de voorkeur aan een optimale benutting van het beschikbare licht, het gebruik van natuurlijke en recycleerbare materialen en het visuele verband tussen de ruimten. Hij paste daarbij een strikte geometrie en dynamische verbindingen toe. Er werd bijzonder veel aandacht besteed aan het evenwicht van het project en de flexibiliteit, zodat het niet alleen beantwoordt aan de huidige vraag van zijn bewoners, maar ook aan de evolutie van hun behoeften in de toekomst. De architect voorzag hiervoor de nodige tools, zodat de woning mee kon evolueren met de bewoners. Iedere gevelbehandeling speelde een specifieke rol en zorgde voor een esthetisch uitzicht dat uit de eisen voortvloeide. Zo is de straatzijde van het gebouw vooral een open structuur, terwijl de houten zijgevel meer gesloten is en op die manier meer privacy biedt. Aan de achterkant – de zuidkant – krijgt de woning via de glazen wand heel wat licht binnen. Op die manier kunnen de bewoners optimaal genieten van de buitenruimte en worden ze toch beschermd tegen indiscrete blikken. Ter hoogte van de badkamers is een houten traliewerk voorzien, waarmee de intimiteit van de bewoners kan worden gegarandeerd.

De architectuurstijl kan wel degelijk als eigentijds worden omschreven, maar zal toch niet snel verouderen. Er werden immers geen compromissen gesloten en ook geen toegevingen gedaan ten opzichte van vluchtige modetrends. Ook de milieuvriendelijkheid werd niet uit het oog verloren. In hun streven om de energieverspilling zoveel mogelijk te beperken, kozen de eigenaar en de ontwerper immers voor efficiënte isolatie, een zonneboiler, een condensatiegasketel, lagetemperatuurvloerverwarming en een verluchtingssysteem met dubbele stroming. Dat zorgde voor minder uitgaven, die dan weer voor een reële comfortverbetering konden worden gebruikt. De zonnepanelen, bijvoorbeeld, dekken iets meer dan de helft van het jaar de behoeften aan warm sanitair water – in ruil voor een redelijke investering die op een redelijke termijn kan worden afgeschreven. Het huis is echter niet alleen milieuvriendelijk, het is ook intelligent. In de woning wordt royaal gebruikgemaakt van geïntegreerde bedieningselementen en touchscreens. In zeker opzicht is dit project een experiment. De architect streefde dan ook niet naar specifieke classificaties, omdat hij daardoor aan een zeer normatieve logica gebonden zou zijn. Bovendien werden optimale prestaties niet als streefdoel op zich, maar veeleer als een middel ten dienste van een globaal project beschouwd, zonder dat daarbij de architecturale samenhang in vraag werd gesteld.