April 2010

Architectuur & Mediatisering

Het gaat hier niet om mediatisering toegepast op het beroep van architect, noch over marketing in de zin van een optimalisering van relaties met potentiële klanten of met andere partijen in een architectuurproject. We hebben het hier over architectuur als wezenlijk onderdeel van het globaal beeld van een samenleving, als een managementinstrument, ongeacht de schaal. Een geslaagd gebouw komt tot stand door een dialoog tussen architect en bouwheer, een openheid van geest en ontvankelijkheid. Meer nog dan op de kwaliteit van het bouwwerk in termen van duurzaamheid, techniek, modulariteit en comfort berust imago op wederzijds begrip. Een coherent ontwikkelde architectuur die aansluit bij de globale visuele expressie van de onderneming kan uitgroeien tot een heus communicatie-instrument. Dat mediatiek potentieel is een aantal bedrijfsleiders niet ontgaan. Ze besloten om sterarchitecten aan te trekken en lieten zich daarbij inspireren door het voorbeeld van de firma Vitra. Het lijdt geen twijfel dat voor Vitra, dat actief is in de designsector, een synergie tussen de commerciële activiteit en een cultureel engagement zijn imago ten goede komt. Zo bood het bedrijf in 1989 Frank O. Gehry de kans om het Vitra-Museum te ontwerpen, zijn eerste project op Europese bodem. Met dit museum richtte het bedrijf zich compleet op de mediatisering van zijn architectuurbeleid en bevestigde het de idee dat een industrieel programma ook nauw verbonden kan zijn met een cultureel programma. De architecten die op de site werden uitgenodigd, moesten zich in vraag stellen. Hadid, Ando, Siza, en onlangs nog Herzog & de Meuron en SANAA, werden gevraagd om de dialoog aan te gaan met de geografie van de locatie en de gebouwen die er in de loop van de jaren waren bijgekomen. Heel wat ondernemingen voelden er wel iets voor om hun dynamiek te laten spreken door architectuur. Niet dat de communicatiekoorts van ondernemingen een omwenteling in de architectuur heeft teweeggebracht, maar de bekommernis om een imago is duidelijk vruchtbaar terrein voor ontwerpers.

Het Archi-Europe team

Mecanoo, Delft

Het is algemeen bekend dat de Nederlanders – met Rem Koolhaas op kop – de Europese architectuurscène van de voorbije twintig jaar hebben beïnvloed. Een van de dominante spelers is Mecanoo, dat met zijn honderden projecten een radicale koerswijziging inluidde.

Het bureau dat in 1984 werd opgericht, wordt geleid door een van de oprichters, Francine Houben (1955), samen met partners Aart Fransen et Francesco Veenstra. “Voor mij is alles heel geleidelijk gegaan”, herinnert Francine Houben zich. “Ik had nooit kunnen denken dat ik een team van een honderdtal mensen zou leiden en over de hele wereld projecten zou uitvoeren!” Haar werk wordt geassocieerd met duurzaamheid en kwaliteit, en vooral met een geest van vernieuwing en interesse voor de stedelijke context die zo typisch is voor Nederland. Als zaakvoerder van een creatief en goed georganiseerd bedrijf dat zich in de loop van de jaren een heuse identiteit wist aan te meten, is deze aan de technische universiteit van Delft afgestudeerde architecte bijzonder gehecht aan duurzame ontwikkeling. Het is een absolute prioriteit in alle aspecten van haar werk. Die zorg voor kwaliteit en ecologie vinden we immers terug in de meest diverse aspecten: in openbare gebouwen, musea, universiteiten, bibliotheken, theaters, hotels en stadsplanning. Dit brede scala aan doorgaans grootschalige projecten bestrijkt ook de meest uiteenlopende sectoren in termen van typologie en geografie, tot ver buiten de grenzen. In 2007 won het bureau de wedstrijd met zijn ontwerp voor een megatheater in het grote Wei-Wu-Ying park in Kaohsiung (Taiwan) en de wedstrijd voor het ontwerp van een toekomstig bedrijvencentrum Longgang in het Chinese Shenzhen. Enkele van de recente projecten van Mecanoo spreken tot de verbeelding. Elke technische ingreep wordt gecompenseerd door de menselijke aspecten. Iedere minutieus ontworpen ingreep overstijgt het tastbare project en getuigt van de wil om het gebouw te betrekken in het stedelijk sociaal weefsel en om de architectuur te zien als een oplossing voor de problemen van de hedendaagse samenleving. Francine Houben is erg optimistisch en ziet een toekomst waarin nationaliteiten en culturen nog meer met elkaar zullen versmelten. Het is aan de jonge generaties architecten om de daarmee gepaarde gaande uitdagingen aan te gaan.

1. Francine Houben

2. Montevideo-toren, Rotterdam – Nederlands (2003-2005)
Deze toren vormt een herkenningspunt in de stedelijke horizon, en bestaat uit verschillende volumes die elkaar kruisen of op elkaar zijn gestapeld. Geïnspireerd door de locatie die nauw verbonden is met de Holland-Amerika Line roept het gebouw het beeld op van de wolkenkrabbers uit New York en Chicago uit de jaren ’50. Vormelijk kenmerkt dit gebouw zich door een brede waaier van lijnen, vormen en systemen die het ritme van de architectuur bepalen en bijdragen tot het unieke karakter ervan.

3. Fiftytwodegrees, Nijmegen – Nederland (2005-2006)
Het onderzoekscentrum van Philips Semiconductors (het huidige NXP) verwijst naar de 52e breedtegraad die net als de ambitie van de oprichters de hele wereld omspant. De gebogen vorm is toe te schrijven aan een hybride betonconstructie van staal en beton. Het pixelpatroon geeft de gevel een abstract karakter.

4. La Llotja, Lleida – Spanje (2006-2010)
Het ontwerp van dit complex dat een theater en een conferentiezaal (37 500 m²) herbergt, interageert met het landschap rond Lleida. Het grote monolithische natuurstenen gebouw dat uit de Spaanse grond lijkt verrezen, is in feite samengesteld uit verschillende onderling verbonden volumes. De horizontale vorm biedt op het dak plaats voor een grote tuin, wat een extra nuttige oppervlakte oplevert en in de zomer voor koelte zorgt.

5. Patio Residences, Málaga – Spanje (2008-2010)
Programma van 170 woningen opgetrokken rond acht patio’s en zeven woningtypes. Duurzaamheid was een belangrijk aspect in dit project: zonnepanelen, alternerende niveaus voor een natuurlijke ventilatie en penetratie van daglicht in de binnenruimtes. Met plaatselijke materialen en texturen die verwijzen naar de traditionele Zuid-Spaanse bouwtraditie wilde men met dit project een nieuwe type sociale woning creëren.

6. Kop van Oost, Groningen – Nederland (2008-2011)
Een dynamisch programma dat twee appartementcomplexen verenigt (van een studentenflat van 40 m² tot een luxeappartement van 400 m²), met een promenade en plein. De vier zijden van het gebouw uit zwarte baksteen werden in contrast tegenover elkaar geplaatst: openingen in de oost- en westgevel en ruime balkons in de noord- en zuidgevel.

7. Nationaal centrum voor theaterkunsten, Kaohsiung – Taiwan (2010-2013)
Dit theatercomplex midden in het stadspark van 65 hectare zou met een oppervlakte van 141.000 m² het grootste theatergebouw van het eiland moeten worden. De inheemse vijgenbomen met hun typische grote kruin bepaalden de vorm van het gebouw. Dit gebouw van gebogen lijnen met een enorm bolvormig dak waaronder de concert- en operazalen zich zullen bevinden, is een ingenieus ontwerp, vooral waar de dakbedekking naar beneden afbuigt en overvloeit in het openluchttheater. De beplanting van een deel van het dak bepaalt de klimaatregeling van de lokalen.

8. Bibliotheek van Birmingham – Groot-Brittannië (2010-2013)
Dit is een gebouw uit transparant glas gehuld in metaalfiligraan dat verwijst naar een ambachtelijke traditie van de stad. De liften en roltrappen midden in de bibliotheken verzorgen de verbindingen tussen de acht rotondes die voor natuurlijk licht en ventilatie zorgen. De constructie wordt geklasseerd volgens BREEAM vanwege de integratie van afvalwaterbehandelingssystemen en warmtepompen. Ondanks de transparantie is dit gebouw energie-efficiënt, vooral door de atria, de zonnewering, de natuurlijke ventilatie en de isolatie.

9. Station van Delft – Nederland (2012-2015)
Dit grootschalig project met een ondergronds station, gemeentekantoren en openbare ruimtes, winkels en restaurants werd ontworpen in verhouding tot de omgeving. Het gebouw is compact en de vormgeving wordt bepaald door de gevels. De glazen huid weerspiegelt de hemel, en een herhaling van diagonale lijnen midden in de gevel geeft het gebouw het uiterlijk van een diamant. Een gewelfd plafond in het teken van het Delfts blauwe keramiek verbindt het gebouw met de stationshal. Warmteopslag, een zonweringsysteem in de gevels en fotovoltaïsche panelen illustreren dat dit gebouw is ontworpen voor een maximale energie-efficiëntie en flexibiliteit.

10. Masterplan van Longgang, Shenzhen – China (in verwerking)
Dit programma voor Shenzhen, een van de sterkst groeiende steden in China, is het masterplan voor een nieuw dynamisch zakencentrum. Woningen, commerciële centra, hotels, kantoren en openbare ruimtes worden gekoppeld in een compact netwerk met een uitgesproken identiteit waarin water, tropische vegetatie en schaduw voor een aangename leefomgeving zorgen.

VitraHaus, Weil am Rhein
Architecten: Herzog & de Meuron


Opeengestapelde volumes geïnspireerd op het archetype van de woning. Het reusachtige mikado van het architectenduo uit Basel, Jacques Herzog en Pierre de Meuron, herbergt sinds enkele weken de Vitra-collecties voor de woning.

Specialist in professioneel kantoormeubilair Vitra lanceerde in 2004 een Home-collectie waarin zowel designklassiekers als jonge hedendaagse vormgevers zijn vertegenwoordigd. Nauwelijks twee jaar later kreeg het bureau Herzog & de Meuron de opdracht om een gepaste expositieruimte te ontwerpen. Dit moest een referentie van de Vitra-site moeten worden, niet ver van het Vitra Design Museum van Frank Gehry (1989) en het Vitra Conferentiepaviljoen van Tadao Ando (1993). Het ontwerp van dit nieuwe gebouw is gebaseerd op een combinatie van twee geliefkoosde thema’s van Herzog & de Meuron: de opeenstapeling van ruimtes en de archetypische rechthoekige gezinswoning met zadeldak. De twaalf eenvoudige en tegelijk gesofistikeerde woningen zijn ontworpen als abstracte in elkaar geschoven elementen over vijf niveaus. Door de suggestie van een gekunstelde chaos doordat de vloerplaten telkens de nok van het onderliggende niveau doorsnijden en de tot 15 meter hoge vrijdragende muren, vormen ze een verticaal gelaagde stad. Het was immers de bedoeling om een gebouw op te trekken met zo weinig mogelijk raakvlak met de grond en een beter globaal uitzicht op het omliggende landschap, de productievestiging en de Home-collectie. De antracietkleurige bezetting van de buitenwanden bepaalt het unieke karakter van het gebouw en integreert het geheel in de omringende natuur. Binnen wordt de complexiteit niet alleen bepaald door de hoeken van de verschillende woningen die elkaar snijden, maar ook door de onderling kruisende panorama's op de stad vanuit de verschillende woningen. Binnen- en buitenruimte lopen in elkaar over als twee vormwerelden: de van buitenaf zichtbare polygonen en de organische wereld binnen met zijn verrassende ruimtes en volumes. Deze ‘geheime wereld’ naar Herzog & de Meuron met z’n suggestieve karakter met de allures van een doolhof. ’s Nachts openen de ruimtes zich. De glasgevels verlichten als etalages de omgeving.